Ο νομικός πόλεμος στο Αιγαίο: υβριδικές πιέσεις και διεθνές δίκαιο

Το Αιγαίο δεν αμφισβητείται μόνο με «θερμές» κινήσεις. Υπάρχει ένα παράλληλο πεδίο, πιο σιωπηλό αλλά εξαιρετικά αποτελεσματικό: ο νομικός πόλεμος και οι υβριδικές πιέσεις που επιχειρούν να διαβρώσουν τη νομιμότητα, να μετακινήσουν την αντίληψη διεθνών ακροατηρίων και να δημιουργήσουν «γκρίζες» εντυπώσεις εκεί όπου το διεθνές δίκαιο είναι σαφές.

Στην πράξη, η στρατηγική αμφισβήτησης στο Αιγαίο στηρίζεται σε μια βασική αρχή: να μετατραπεί το αυτονόητο σε “αμφισβητούμενο”. Όχι απαραίτητα με σύγκρουση, αλλά με σταδιακή πίεση, επικοινωνιακή επανάληψη, τεχνικές παρεμβολές, επιλεκτικές ερμηνείες και εργαλειοποίηση γεγονότων χαμηλής έντασης.

Τι σημαίνει «νομικός πόλεμος» στο Αιγαίο

Στη γεωπολιτική επιστήμη, ο νομικός πόλεμος λειτουργεί ως εργαλείο ισχύος που στοχεύει να «γράψει» πραγματικότητα μέσω κανόνων, ερμηνειών, διαδικασιών και αφηγήματος. Δεν είναι μόνο το τι λέει ο νόμος, αλλά και το ποιος πείθει ότι τον υπηρετεί.

• Πόλεμος αφηγήματος: διαρκής επανάληψη ισχυρισμών ώστε να φαίνονται «εύλογοι» σε τρίτους.
• Επιλεκτική ερμηνεία κανόνων: αποσπασματική χρήση άρθρων/εννοιών, αποσιώπηση κρίσιμων παραγράφων.
• Δημιουργία τετελεσμένων χαμηλής έντασης: κινήσεις που στοχεύουν να συνηθίσει η κοινή γνώμη σε “νέα κανονικότητα”.
• Διπλωματική και επικοινωνιακή πίεση: διεθνοποίηση ισχυρισμών για να «κολλήσουν» στο διεθνές ακροατήριο.

Υβριδικές πιέσεις: πώς αμφισβητείται το πλαίσιο χωρίς σύγκρουση

Η υβριδική πίεση στο Αιγαίο μπορεί να εμφανιστεί ως συνδυασμός ενεργειών που δεν υπερβαίνουν το κατώφλι σύγκρουσης, αλλά επιδιώκουν στρατηγικό αποτέλεσμα:

• Επιχειρήσεις “κάτω από το κατώφλι”: ένταση με τρόπο που δυσκολεύει την απόδοση ευθύνης.
• Παραπληροφόρηση/ψυχολογικές επιχειρήσεις: σύγχυση για το τι ισχύει νομικά και τι «επιτρέπεται».
• Δοκιμή αντιδράσεων: μικρές προκλήσεις για χαρτογράφηση ελληνικής απόκρισης και διεθνούς ανοχής.
• Εργαλειοποίηση “τεχνικών” ζητημάτων: ώστε να παρουσιαστούν ως νομικά ή κυριαρχικά.

Σε αυτό το περιβάλλον, το κρίσιμο δεν είναι μόνο η αποτροπή στο πεδίο, αλλά και η αποτροπή στη νομιμότητα: η σταθερή προσήλωση στους κανόνες, η τεκμηρίωση, η συνέπεια και η επιχειρησιακή αξιοπιστία.

Η νομική βάση που θεμελιώνει τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα

Η Ελλάδα στηρίζεται σε κανόνες του διεθνούς δικαίου που είναι συγκεκριμένοι και διατυπωμένοι με σαφήνεια. Κεντρικός άξονας είναι η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η οποία κωδικοποιεί θεμελιώδεις αρχές του σύγχρονου δικαίου της θάλασσας.

Χωρικά ύδατα έως 12 ναυτικά μίλια

Το Άρθρο 3 της UNCLOS προβλέπει ότι κάθε παράκτιο κράτος έχει δικαίωμα να καθορίσει το πλάτος της αιγιαλίτιδας ζώνης του έως 12 ναυτικά μίλια. Πρόκειται για νόμιμο δικαίωμα που αποτελεί θεμελιώδη κανόνα του δικαίου της θάλασσας.

Νησιά και θαλάσσιες ζώνες

Το Άρθρο 121(2) της UNCLOS προβλέπει ότι τα νησιά διαθέτουν χωρικά ύδατα, συνορεύουσα ζώνη, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα όπως και οι ηπειρωτικές περιοχές. Αυτό είναι κρίσιμο για το Αιγαίο, όπου ο νησιωτικός χαρακτήρας δεν «ακυρώνει» δικαιώματα, αλλά τα εντάσσει κανονικά στο πλαίσιο των θαλασσίων ζωνών.

Υφαλοκρηπίδα: δικαιώματα που υφίστανται αυτοδικαίως

Το Άρθρο 77 της UNCLOS κατοχυρώνει τα κυριαρχικά δικαιώματα του παράκτιου κράτους στην υφαλοκρηπίδα για εξερεύνηση και εκμετάλλευση φυσικών πόρων. Η ουσία είναι ότι η υφαλοκρηπίδα αποτελεί κεντρικό πυλώνα κυριαρχικών δικαιωμάτων και συνδέεται άμεσα με τη γεωοικονομία και την ενεργειακή γεωστρατηγική.

ΑΟΖ έως 200 ναυτικά μίλια

Τα Άρθρα 55–57 της UNCLOS ορίζουν την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) ως ζώνη έως 200 ναυτικά μίλια όπου το κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα για πόρους (ενέργεια, αλιεία, έρευνα). Το πλαίσιο αυτό είναι κομβικό για την Ανατολική Μεσόγειο και την ενεργειακή ασφάλεια.

Η απειλή χρήσης βίας δεν μπορεί να ακυρώσει νόμιμα δικαιώματα

Το διεθνές σύστημα βασίζεται στη θεμελιώδη αρχή ότι η απειλή ή χρήση βίας απαγορεύεται. Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών (Άρθρο 2(4)) δεσμεύει τα κράτη να απέχουν από απειλή ή χρήση βίας στις διεθνείς τους σχέσεις. Με απλά λόγια: η άσκηση νόμιμων δικαιωμάτων δεν “νομιμοποιεί” απειλές.

Στρατηγικό συμπέρασμα: νομιμότητα + ισχύς = αξιόπιστη αποτροπή

Το διεθνές δίκαιο από μόνο του είναι απαραίτητο, αλλά σε ανταγωνιστικό περιβάλλον χρειάζεται και μια δεύτερη συνθήκη για να λειτουργήσει ως ασπίδα: αξιόπιστη αποτροπή. Όταν η νομιμότητα συνοδεύεται από επιχειρησιακή ετοιμότητα, ισχυρές συμμαχίες και σταθερή στρατηγική επικοινωνία, τότε η “γκριζοποίηση” αποτυγχάνει.

Γι’ αυτό η Ελλάδα οφείλει να λειτουργεί σε τρία επίπεδα ταυτόχρονα:

1. Νομικό: τεκμηρίωση, συνέπεια, καθαρό πλαίσιο κανόνων.
2. Διπλωματικό: διεθνοποίηση πραγματικών δεδομένων, όχι εντυπώσεων.
3. Αποτρεπτικό: ετοιμότητα σε θάλασσα, αέρα και ξηρά ώστε η νομιμότητα να είναι εφαρμόσιμη στην πράξη.

Επίλογος

Στο Αιγαίο, η μάχη δεν είναι μόνο για το “τι ισχύει”, αλλά και για το “τι πιστεύει” η διεθνής κοινότητα ότι ισχύει. Η απάντηση είναι σταθερή: κανόνες, τεκμηρίωση, συνέπεια και αποτροπή. Όχι για κλιμάκωση, αλλά για σταθερότητα. Όχι για σύγκρουση, αλλά για την προστασία του πλαισίου που θεμελιώνει τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.

Γεώργιος Παπασημάκης